Alkolün ruhsal ve toplumsal sonuçları: kişiden aileye ve trafiğe

Alkolün bedene verdiği zararın çoğu yıllar içinde birikir, ama ruh hâline ve davranışa etkisi ilk kadehte başlar. Uzun süreli ve kontrolsüz kullanım ise kişinin kendisiyle sınırlı kalmaz; eşini, çocuklarını, iş arkadaşlarını ve trafikte karşılaştığı herkesi etkiler. Bu not, SÜDGE’de anlatılan ruhsal ve toplumsal sonuçları güncel kaynaklarla özetliyor.

Ruhsal etkiler kısa sürede başlar

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) alkolün içindeki etanolü psikoaktif, yani zihinsel süreçleri etkileyen ve bağımlılık yapabilen bir madde olarak tanımlar. Bu yüzden ruhsal etkiler için yıllarca içmek gerekmez. Kurs materyali içen kişide görülen değişiklikleri şöyle sıralar:

• Duygularda oynaklık, çabuk alınma ve sinirlenme
• Neşede artış, korkuda azalma, kendine aşırı güven
• Risk alma eğiliminde artış
• Yargılama ve problem çözme becerisinde zayıflama
• Çevreye ilgisizlik ve bencilce davranma

Bu tablo trafikte tehlikelidir: kişi daha fazla risk alırken riskin farkına daha az varır. DRUID projesinde görüşülen sorunlu içiciler, alkolün sürüşlerini bozduğuna inanmadıklarını söylemiş.

Bellek ve muhakeme

NIAAA’ya göre yeterli miktarda alkol, beyinde hipokampus denen bölgede bilginin kısa süreli bellekten uzun süreli belleğe aktarılmasını geçici olarak engeller. “Hiçbir şey hatırlamıyorum” denilen bellek boşlukları (blackout) böyle oluşur: kişi uyanıktır ama beyni yeni anı kaydetmez. Kan alkolü yükseldikçe dürtü kontrolü, dikkat, muhakeme ve karar verme de belirgin biçimde bozulur. Bellek boşluğu yaşayanlarda yaralanma ve başka zararlar görme riski belirgin olarak artar.

Uyku: kolay dalmak, kötü uyumak

Alkol uykuya dalmayı kolaylaştırır, bu yüzden “uyku ilacı” gibi görülür. Sağlıklı gönüllülerle yapılan çalışmaları derleyen bir incelemeye göre (Ebrahim ve ark., 2013):

• Her dozda uykuya dalma süresi kısalır, gecenin ilk yarısı daha derin geçer.
• Gecenin ikinci yarısında uyku bölünür.
• İlk REM (rüya) uykusunun başlaması her dozda gecikir; orta ve yüksek dozlarda gece boyunca toplam REM uykusu azalır.

Sonuç: süre olarak uyunsa da dinlendirici olmayan bir uyku. Ertesi gün yorgun ve uykusuz araç kullanmak da ayrı bir kaza riskidir.

Uzun süreli kullanım ve bağımlılık

Kontrolsüz içme zamanla alkol kullanım bozukluğuna dönüşebilir. NIAAA bunu, kişinin alkolü bırakma ya da kontrol etme yeteneğinin bozulduğu bir sağlık sorunu ve beyin bozukluğu olarak tanımlar; eskiden “alkolizm” ya da “alkol bağımlılığı” denen durumları da kapsar. Bozukluğun belirtileri arasında toplumsal sonuçlar da yer alır:

• Ev, iş ya da okul sorumluluklarının aksaması
• İlişkiler bozulmasına rağmen içmeye devam etmek
• Eskiden önemli olan ya da keyif veren etkinlikleri bırakmak
• Kaygı ya da depresyon kötüleşse de içmeyi sürdürmek

DSÖ, alkolün depresyon ve kaygı gibi ruhsal sorunlarla ilişkili olduğunu belirtir. Sorunu kabullenmemek (yadsıma) de sık görülür; kişi yakınlarının yardım önerilerini geri çevirebilir. Yine de NIAAA’ya göre tedavi her düzeyde işe yarayabilir ve birçok kişi iyileşir.

Aile, iş ve toplum

Sağlık Bakanlığı alkolün şiddet, suça eğilim, intihar, aile içi sorunlar, sosyal sorunlar, trafik kazaları ve iş yeri sorunlarına yol açtığını, zararın yalnız içene değil eşine ve çocuklarına da uzandığını vurgular. DSÖ de alkolün içenin dışındaki kişilere ciddi zarar verdiğini, partner şiddeti ve cinsel saldırıyla ilişkili olduğunu söyler. Kurs materyali de bu tabloyu ev içi şiddet, iletişim sorunları, ekonomik sıkıntılar ve iş kaybı riskiyle anlatır.

Trafik ve yaralanma

DSÖ verilerine göre 2019’da dünyada alkolle ilişkili trafik kazalarında 298.000 kişi öldü ve bunların 156.000’i başkasının içtiği alkol yüzünden hayatını kaybetti. Yani alkollü sürücünün riski en çok başkalarını vurur. Kontrol kaybı yalnız trafik kazası değil düşme, boğulma, yanık gibi yaralanmaları da artırır.

Sınavda dikkat

• Alkolün olumsuz fiziksel etkileri uzun sürede ortaya çıkar, ruhsal etkileri tek kadehte bile başlayabilir.
• Alkol korkuyu azaltır, kendine güveni ve risk almayı artırır, muhakemeyi zayıflatır.
• Alkol uykuya dalmayı kolaylaştırır ama REM uykusunu geciktirip azaltarak uyku kalitesini düşürür.
• Alkol yeni bilginin belleğe kaydedilmesini bozar (bellek boşluğu).
• Alkol kullanım bozukluğu aileyi, işi ve sosyal ilişkileri bozar; şiddet ve suça karışma riskini artırır.

Kurs materyalinden farklı olarak

• Materyal “alkolizm” terimini kullanıyor. Güncel tıpta karşılığı alkol kullanım bozukluğudur; hafif, orta ve ağır olarak derecelendirilir.
• Materyal alkolün REM uykusunu baskıladığını söylüyor. Güncel derleme etkinin doza bağlı olduğunu gösteriyor: ilk REM her dozda gecikiyor, toplam REM orta ve yüksek dozda azalıyor.
• Materyalde geçen “alkollü kişinin kazada yaralanma olasılığı 3,85 kat fazla” oranını güncel bir kaynakta doğrulayamadık; bu yüzden notta kullanmadık.
• Materyal, alkol kullanım bozukluğu olanların evliliklerinin uzun vadede genellikle boşanmayla bittiğini söylüyor. Kaynaklarımız aile içi sorunları doğruluyor ama bu oranı vermiyor.