Alkol dikkat, algı ve tepki hızını nasıl bozar

Güvenli araç kullanmak, aynı anda çalışan birkaç zihinsel ve bedensel beceriye dayanır. Kurs materyali bunları altı başlıkta toplar: dikkat, algı, bellek, muhakeme, tepki hızı ve davranışsal kontrol. Alkol bunların hepsini etkiler ve bozulma, çoğu kişinin “bir şey olmaz” dediği düşük dozlarda başlar.

Altı güvenli sürücülük yeteneği

Kurs materyalinde sürücü bir bilgi işlemci olarak anlatılır: çevreden bilgi alır, anlamlandırır, karar verir ve harekete geçer. Bu zincirin halkaları şunlar:

• Dikkat: Bedenden ve çevreden gelen çok sayıda uyarandan o an gerekli ya da acil olana yoğunlaşmak.
• Algı: Gelen uyaranları bir araya getirip anlamlandırmak. Sürüşte en çok görsel algı, uzaklık ve yön algısı (görsel-mekânsal algı) ve zaman algısı kullanılır.
• Bellek: Bilgiyi kodlamak, saklamak ve gerektiğinde geri çağırmak. Sürüş daha çok kısa süreli bellekle yürür.
• Muhakeme: Riskleri ve diğer sürücülerin ne yapacağını değerlendirip uygun kararı vermek, yani karar verme becerisi.
• Tepki hızı: Uyaranın ortaya çıktığı andan ona yanıt verilene kadar geçen süre. Kurs materyali bunu trafikte hatalardan kaçınmak için en önemli psikomotor beceri sayar.
• Davranışsal kontrol: Uygun ortamda uygun davranışı göstermek, uygun olmayanı engellemek.

Zekâ bu listede yer almaz. Sınavda “hangisi bilişsel ve psikomotor süreçlerden değildir” sorusunun cevabı olarak çıkmıştır.

Üç dikkat türü

Trafik araştırmalarında da dikkat tek bir beceri olarak değil, bileşenleriyle incelenir: seçici, bölünmüş ve sürekli dikkat (Parasuraman ve Nestor, 1991).

• Sürekli dikkat: Araca bindiğin andan itibaren dikkati yola ve araca vermek. Yolcuyla hararetli bir maç tartışmasına dalmak bunu bozar.
• Seçici dikkat: Birçok uyaran arasından en gerekli olana yoğunlaşmak, örneğin öndeki aracın fren lambasına.
• Bölünmüş dikkat: İş sırasında ilgili bütün uyaranları birlikte izlemek: öndeki araç, yaklaşılan kavşak, trafik ışıkları, arkadan gelen aracın hızı.

Alkolün ilk bozduğu becerilerden biri bölünmüş dikkattir. NHTSA, 0,2 promil civarında bile iki işi aynı anda yapma yeteneğinin ve hareketli bir hedefi gözle izleme becerisinin düştüğünü belirtir.

Hangi promilde ne bozulur

Kurs materyali her beceri için bir eşik verir. Güncel kaynaklar basamakları birebir aynı kurmasa da yön aynıdır: bozulma 0,2 promil civarında başlar, 0,5 promilde neredeyse bütün becerilere yayılır.

Beceri	Kurs materyalindeki eşik	Güncel kaynaklarda
Algı	0,2–0,4 promil	0,2’de hareketli hedefi izlemede düşüş, 0,8’de belirgin algı bozulması
Tepki hızı	0,2 promilden itibaren	0,8’de tepki zamanı bozulur, 1,0’da açıkça kötüleşir
Dikkat	0,4–0,6 promil	0,2’de bölünmüş dikkat düşer, 0,5’te dikkat azalır
Muhakeme	0,4–0,8 promil	0,2’de bir miktar muhakeme kaybı, 0,5’te muhakeme bozukluğu başlar
Bellek	Düşük dozda bile	0,8’de kısa süreli bellek kaybı

Tablonun sağ sütunu NHTSA ve EGM tablolarından derlendi. ABD Ulaştırma Bakanlığı için hazırlanan klasik derleme de birçok sürüş becerisinde bozulmanın 0,2–0,3 promilde başladığını, 0,5 promilde incelenen bütün alanlarda belirginleştiğini ve güvenli bir alt sınır konamayacağını söyler (Moskowitz ve Robinson, 1988). Daha yeni bir değerlendirmeye göre de 0,5 promilde neredeyse bütün sürücüler en az bazı sürüş ölçümlerinde bozulma gösterir; fren, direksiyon, şerit değiştirme, muhakeme ve bölünmüş dikkat bunların başında gelir (Fell ve Voas). EGM’nin vardığı sonuç da aynı: güvenli alkol limiti yoktur.

Alkol algıyı ve kontrolü nasıl değiştirir

Kurs materyaline göre algı bozulduğunda görme ve işitme keskinliği azalır, çevresel görüş daralır, zaman olduğundan hızlı geçiyormuş gibi gelir ve hareket eden araçların uzaklığı ile hızı olduğundan az tahmin edilir. NHTSA tablosu da 0,5 promilde koordinasyonun, hareketli nesneleri izlemenin ve acil durumlara tepkinin, 0,8 promilde hız kontrolü ve bilgi işleme kapasitesinin düştüğünü yazar.

Davranışsal kontrol kaybolunca korku azalır; risk alma, saldırganlık ve kendine güven artar. EGM bu durumu çelişkili bir değişim olarak anlatır: beceri düşerken kendine güven yersiz biçimde yükselir. “Alkollüyken daha dikkatli kullanırım” inancı bu yüzden yanlıştır.

Kahve içmek, egzersiz yapmak ya da biraz kestirmek alkolün vücuttan atılmasını hızlandırmaz. Bunun için karaciğerin çalışması ve zaman gerekir (EGM).

Sınavda dikkat

• Tepki hızı, uyaranın ortaya çıktığı andan ona yanıt verilene kadar geçen süredir. Kurs materyaline göre trafikte en önemli psikomotor beceridir.
• Altı beceri dikkat, algı, bellek, muhakeme, tepki hızı ve davranışsal kontroldür. Zekâ bunlardan biri değildir.
• Kurs materyalindeki eşikler: algı 0,2–0,4, dikkat 0,4–0,6, muhakeme 0,4–0,8 promil, tepki hızı 0,2 promilden itibaren. Derste muhakeme 0,6–0,8 olarak da anlatılmış olabilir.
• Hareket eden nesnelerin uzaklığını ve hızını olduğundan az tahmin etmek bir algı bozulmasıdır.
• Öndeki aracı, kavşağı, ışıkları ve arkadan geleni aynı anda izlemek bölünmüş dikkattir. Öndeki aracın fren lambasına odaklanmak seçici dikkattir.
• Davranışsal kontrol kaybında korku azalır; risk alma, saldırganlık ve kendine güven artar. Kahve ve benzeri içecekler alkolün etkisini değiştirmez.

Kurs materyalinden farklı olarak

• Kurs materyali her beceriye ayrı bir promil aralığı verir. EGM tablosunda dikkat ve muhakeme 0,5’te, algı ve tepki zamanı 0,8’de belirgin bozuluyor; NHTSA ise bölünmüş dikkat ve muhakemede ilk düşüşü 0,2’de gösteriyor. Sınavda kurs materyalindeki değerler esas alınıyor gibi görünüyor.
• Kurs materyalinde “20–40 promil”, “40–60 promil” gibi ifadeler geçer. Doğru gösterim 0,2–0,4 ve 0,4–0,6 promildir (100 ml kanda 20–40 ya da 40–60 mg alkol).