Alkol ve trafik kazaları: risk ne kadar artıyor

Trafik kazaları çoğu zaman bir anlık hata ya da ihlalle başlar. Alkol hem bu hataların olasılığını hem de kazanın ağırlığını artırır. Bu notta Türkiye’nin güncel kaza tablosunu, alkolün riski ne kadar büyüttüğünü ve diğer ülkelerin yasal sınırlarını özetliyoruz.

Türkiye’de ve dünyada tablo

TÜİK’in 2025 verilerine göre Türkiye’de:

• 1.549.574 trafik kazası oldu; bunların 288.321’i ölümlü yaralanmalı kaza.
• 6.035 kişi öldü (2.541’i kaza yerinde, 3.494’ü kazadan sonraki 30 gün içinde), 403.937 kişi yaralandı.
• Ölümlü yaralanmalı kazalara yol açan kusurların %90,6’sı sürücüden, %7,7’si yayadan, %0,6’sı yolcudan kaynaklandı. Taşıtın payı %0,8, yolun payı %0,3.
• En sık görülen sürücü kusuru, hızı yol, hava ve trafik koşullarına uydurmamaktı.

Yani kazaların arkasında büyük ölçüde insan var: sürücü, yaya ve yolcu birlikte kusurların %98,9’unu oluşturuyor.

Dünya Sağlık Örgütü’ne (DSÖ) göre her yıl yaklaşık 1,16 milyon kişi trafik kazasında ölüyor, 20 ila 50 milyon kişi yaralanıyor. Trafik kazaları 5–29 yaş arasındaki çocuk ve gençlerde birinci ölüm nedeni. Avrupa Komisyonu tahminlerine göre AB’deki trafik ölümlerinin yaklaşık %25’i alkolle ilişkili (ETSC). ABD’de trafik ölümlerinin yaklaşık %30’unda kanında 0,8 promil ve üstü alkol olan bir sürücü var (NHTSA, 2024).

Alkol riski ne kadar artırıyor

DSÖ’ye göre kaza riski, sürücünün kanındaki alkol 0,4 promile ulaştığında belirgin şekilde artıyor. ABD’de iki şehirde yapılan büyük bir vaka-kontrol çalışması da riskin 0,4 promilde istatistiksel olarak anlamlı hale geldiğini, 1,0 promilin üstünde ise çok daha dik tırmandığını gösterdi (Blomberg ve ark., 2005). Bu çalışmada 0,8 promildeki bir sürücünün kazaya karışma olasılığı, alkolsüz haline göre 2,69 kat (Fell ve ark., 2009). ETSC’nin aktardığı tahminler de benzer: 0,8 promil kaza riskini yaklaşık 2,7 kat, 1,5 promil yaralanmalı kaza oranını 22 kat artırıyor.

Kazanın türü ağırlaştıkça katsayı büyüyor. Ölümlü tek araçlı kazalarda 0,5–0,79 promil aralığındaki sürücülerin ölme riski, alkolsüz sürücülere göre 7 ila 21 kat yüksek bulunmuş (Fell ve Voas). DSÖ de alkolün yalnız kaza olasılığını değil, ölümle ya da ağır yaralanmayla sonuçlanan kaza riskini de artırdığını vurguluyor.

Kurs materyalinde daha çarpıcı bir basamak listesi geçiyor ve sınavda sorulabiliyor:

• 0,2 promil: 2 kat
• 0,5–0,9 promil: 11 kat
• 1 promil: 48 kat
• 1,5 promil ve üstü: 300–600 kat

Bu katsayıların hangi çalışmadan alındığını doğrulayamadık. Güncel çalışmalar daha düşük ama yine hızla yükselen bir eğri veriyor. Akılda tutman gereken iki şey var: risk düşük dozda başlıyor ve promil arttıkça katlanarak büyüyor.

Gençler bu konuda ayrı bir risk grubu. Kurs materyali onları alkollü araç kullanmada risk grubu sayar; araştırmalar da yaşı küçük sürücülerin sürüş becerilerinin alkolden daha kolay etkilendiğini söylüyor (Fell ve ark., 2009).

Ülkelere göre yasal sınır

Türkiye’de hususi otomobil sürücüleri için sınır 0,50 promil, diğer araçların sürücüleri için 0,20 promildir (EGM). Avrupa’daki genel sınırlar (ETSC):

Genel sınır	Ülkeler
0,0 promil	Çekya, Macaristan, Romanya, Slovakya
0,2 promil	Estonya, İsveç, Norveç, Polonya
0,5 promil	Almanya, Fransa, Hollanda, İtalya, Yunanistan, İskoçya
0,8 promil	İngiltere (İskoçya hariç)

Birçok Avrupa ülkesi yeni ve ticari sürücülere daha düşük sınır uygular; örneğin Almanya ve İtalya’da bu grup için sınır sıfırdır. ABD’de sınır bütün eyaletlerde 0,8 promil, Utah’ta 0,5 promildir (NHTSA).

Kazaları azaltmanın yolları

Kurs materyali üç ana başlık sayar: eğitim, araçların teknik bakımı, yasal düzenleme ve denetim. Kazaya en sık yol açan davranışlar için de “HAYAL” kısaltmasını verir: Hatalı sollama, Aşırı hız, Yakın takip, Alkollü araç kullanma, Lastikler. DSÖ de hızı, alkolü ve dikkat dağınıklığını başlıca risk etkenleri arasında sayar. Ortalama hızdaki her %1 artış ölümlü kaza riskini %4 artırıyor.

Sınavda dikkat

• Kazalarda insan faktörünün payı %90’ın üstündedir. TÜİK 2025 verisinde kusurların %90,6’sı sürücüye aittir.
• Kazaların meydana gelmesinde en etken unsur sürücüdür.
• Kurs materyaline göre kaza riski 0,2 promilde 2, 0,5–0,9 promilde 11, 1 promilde 48, 1,5 promilin üstünde 300–600 kat artar.
• Kurs materyaline göre Türkiye’deki trafik kazalarının yaklaşık %4’ü alkollü araç kullanımından kaynaklanır.
• Kazaları azaltmanın yolları eğitim, teknik bakım, yasal düzenleme ve denetimdir. Araç üretimini azaltmak bunlardan biri değildir.
• Türkiye’de yasal sınır hususi otomobilde 0,50, diğer araçlarda 0,20 promildir.

Kurs materyalinden farklı olarak

• Kaza sayıları: Kurs materyali TÜİK 2015 verisini kullanır (1.313.359 kaza, 7.530 ölü, 304.421 yaralı). Güncel TÜİK 2025 verisi: 1.549.574 kaza, 6.035 ölü, 403.937 yaralı.
• Gençler: Kurs materyali trafik kazalarını 18–26 yaş erkek sürücülerde birinci ölüm nedeni olarak verir. DSÖ’nün güncel ifadesi: 5–29 yaş arası çocuk ve gençlerde birinci ölüm nedeni.
• Yasal sınırlar: Kurs materyalinde Estonya 0,0, Fransa 0,3, İngiltere 0,8 ve ABD 0,8–1 promil yazıyor. Güncel ETSC tablosunda Estonya 0,2, Fransa 0,5 promil; İngiltere’de 0,8 sınırı İskoçya dışında geçerli (İskoçya 0,5). ABD’de sınır her eyalette 0,8, Utah’ta 0,5 promil.
• Doğrulanamayanlar: Türkiye’deki kazaların %4’ünün alkole bağlı olduğu bilgisi güncel TÜİK bülteninde ayrıca verilmiyor. Kurs materyalindeki “alkollü sürücünün kaza riski 4 kat”, Evans (1990) oranları ve Türkiye’nin AB ortalamasıyla 7 ve 13 katlık karşılaştırması da güncel bir kaynakta bulunamadı.