Araç-sürücü ilişkisi: insan, araç ve çevre

Bir trafik kazası tek bir nedenden çok insan, araç ve çevrenin aynı anda devreye girdiği bir anda olur. Bu üçlünün en belirleyici halkası insandır. SÜDGE’de sürücünün zihni ve davranışı bu yüzden ayrıntılı işlenir.

Trafik ve karayolu ne demek

Karayolları Trafik Kanunu’nun 3. maddesindeki tanımlar sınavda doğrudan soruluyor:

• Trafik: Yayaların, hayvanların ve araçların karayolları üzerindeki hal ve hareketleri.
• Karayolu: Trafik için kamunun yararlanmasına açık olan arazi şeridi, köprüler ve alanlar.
• Sürücü: Karayolunda motorlu ya da motorsuz bir aracı veya taşıtı sevk ve idare eden kişi.
• Trafik kazası: Karayolunda hareket halindeki bir ya da daha fazla aracın karıştığı, ölüm, yaralanma ya da zararla sonuçlanan olay.

Kurs materyali trafiği daha geniş anlatır: insanların ve ürünlerin hava, deniz ya da kara yoluyla bir yerden başka bir yere güvenle ulaştırılması. Kanundaki tanım yalnız karayolunu kapsar.

İnsan, araç ve çevre

Trafik ortamı birbiriyle kesişen üç öğeden oluşur: insan (sürücü, yaya, yolcu), araç ve çevre (yol, işaretler, hava koşulları). Kazada çoğu zaman birkaç öğe birlikte rol oynar, ama kusurun büyük kısmı insandadır.

TÜİK’in 2025 verisinde ölümlü yaralanmalı kazalara yol açan 345.489 kusurun dağılımı şöyle:

• Sürücü: %90,6
• Yaya: %7,7
• Yolcu: %0,6
• Taşıt: %0,8
• Yol: %0,3

İnsan kaynaklı kusurların toplamı %98,9 ediyor.

Araç tarafında kurs materyali lastik patlaması, fren, tekerlek, rot, direksiyon, far, silecek ve motor arızalarını sayar. Sürücünün aracının güvenlik kontrollerini düzenli yaptırması bu payı küçültür. Çevre tarafında yolun yapım, bakım ve işaretleme eksikleri, yetersiz aydınlatma, çukur ve çöküntüler, kaldırım ve yaya geçidi eksikliği, park yeri sorunu ile iklim ve mevsim koşulları öne çıkar.

İnsan payını büyüten etkenler arasında yorgunluk, uykusuzluk, gürültü, ilaç ve alkol, araç içinin aşırı sıcak ya da soğuk olması ve ruhsal durumdaki değişiklikler sayılır.

Sürücü davranışını etkileyen temel faktörler

Kurs materyali beş temel faktör verir:

1. Sürücülük performansı: Zihinsel ve psikomotor süreçler ile sürücülük becerileri.
2. Tutumlar: Kişinin kendine, hayata, geleceğe, diğer insanlara ve trafik kurallarına bakışı.
3. Genel motivasyon: O anki ruh hali.
4. Genel fizyolojik durum: Yorgunluk, uyku, alkol, ilaç, hastalık.
5. Kişilik: Risk algısı dahil kişilik özellikleri.

Bunların çevresinde trafik tıkanıklığı, zaman baskısı, akran baskısı, medya, yasalar ve denetim gibi pek çok etken daha vardır. Sınavda “temel faktörlerden biri değildir” sorusunda doğru şık trafik tıkanıklığı olarak çıktı.

Sürücü bir bilgi işlemcidir

Sürüş boyunca sürücü sürekli bilgi alır (dikkat ve algı), bunu önceki bilgilerle birleştirir (bellek), karar verir (muhakeme), harekete geçer (tepki hızı) ve davranışını duruma göre ayarlar (davranışsal kontrol). Kurs materyali bu altı beceriye güvenli sürücülük yetenekleri der. Bu beceriler aktif kullanılmalı ve her sürücüde belirli bir düzeyde bulunmalıdır. Alkolün bunları nasıl bozduğu “Alkol dikkat, algı ve tepki hızını nasıl bozar” notunda.

Araştırmalar insan faktörünün iki ayrı yüzü olduğunu gösteriyor. Hatalar kişinin bilgiyi işleme özellikleriyle, ihlaller ise sosyal ve motivasyonel etkenlerle açıklanıyor (Reason ve ark., 1990). Fizyolojik durum bu zinciri doğrudan etkiler: EGM’ye göre uykusuzlukta bilgiyi işlemek uzar, kısa süreli bellek zayıflar, tepki gecikir. Alkol de aynı halkalara vurur.

Sınavda dikkat

• Kazaların meydana gelmesinde en etken unsur sürücüdür. İnsan faktörünün payı %90’ın üstündedir.
• Karayolu, trafik için kamunun yararlanmasına açık olan arazi şeridi, köprüler ve alanlardır.
• Trafik kazası, karayolunda hareket halindeki bir ya da daha fazla aracın karıştığı, ölüm, yaralanma ya da zararla sonuçlanan olaydır.
• Trafik ortamının üç öğesi insan, araç ve çevredir.
• Sürücü davranışının temel faktörleri sürücülük performansı, tutumlar, genel motivasyon, genel fizyolojik durum ve kişiliktir. Trafik tıkanıklığı bunlardan biri değildir.
• Sürücü bir bilgi işlemcidir. Güvenli sürücülük yetenekleri dikkat, algı, bellek, muhakeme, tepki hızı ve davranışsal kontroldür.

Kurs materyalinden farklı olarak

• İnsanın payı: Kurs materyali sürücü %65, yaya %28, yolcu %1 (toplam %94) verir, kaynağını belirtmez. TÜİK 2025 kusur dağılımında sürücü %90,6, yaya %7,7, yolcu %0,6; insan kaynaklı toplam %98,9.
• Araç ve yolun payı: Kurs materyalinde araç kusurlarının payı “%55” olarak yazılmış; bu, insan payıyla çelişen bir baskı hatası. Çevre payında “yaya %28” de tekrar edilmiş. TÜİK 2025’te taşıt kaynaklı kusur %0,8, yol kaynaklı kusur %0,3.
• Trafiğin tanımı: Kanundaki tanım (KTK md. 3) kurs materyalindekinden dardır; yalnız karayolundaki hal ve hareketleri kapsar.