Olumsuz sürücü davranışları: ihmal, hata ve ihlal

Trafikteki olumsuz davranışların hepsi aynı ağırlıkta değildir. Bir kısmı dalgınlıktan, bir kısmı yanlış karardan, bir kısmı da kuralı bilerek çiğnemekten doğar. Bu ayrımı bilmek sınavda da direksiyonda da işe yarar.

Üç tür olumsuz davranış

Sürücü davranışı araştırmalarında en çok kullanılan ölçeklerden biri Sürücü Davranışları Anketi’dir (DBQ). 520 sürücüyle yapılan ilk çalışmada üç ayrı grup ortaya çıktı: ihlaller, tehlikeli hatalar ve görece zararsız dalgınlıklar (Reason ve ark., 1990). Kurs materyali de aynı üçlüyü kullanır.

İhmal ve dalgınlık: Genellikle ölümcül kazaya yol açmayan küçük dikkat kaymaları. Işıkta yanlış vitesle kalkmaya çalışmak ya da sinyal verecekken silecekleri çalıştırmak tipik örnektir.

Hata: Planlanmadan ve istenmeden yapılan performans yanlışları. Genellikle yanlış bir karardan ya da yetersiz gözlemden doğar ve tehlikeli olabilir. Geri giderken fark etmediğin bir şeye çarpmak, sollamaya çalıştığın aracın hızını yanlış tahmin etmek, kaygan yolda sert fren yapıp kaymak bu gruptadır.

İhlal: Tehlikeli bir ortamda güvenlik için gereken kuralları kasten ve bilerek uygulamamak. Kurs materyali bunu trafikte “sapkın davranış” olarak tanımlar; ihlaller aynı zamanda yasaya aykırıdır. Şehir içinde hız sınırını aşmak, acil durumda duramayacak kadar yakın takip etmek, alkollü araç kullanmak ihlaldir.

Fark nerede

Ayrımın özü niyet ve kaynaktır. Hatalar (dalgınlıklar, unutkanlıklar ve yanlışlıklar) kişinin bilgiyi işleme özellikleriyle, ihlaller ise sosyal ve motivasyonel etkenlerle açıklanır (Reason ve ark., 1990). Mesleki yeterlilik (SRC) kurslarının notlarında hatalar ayrıca ikiye ayrılır: dalgınlık ya da unutkanlık (eylemin istemeden niyetten sapması, örneğin sinyal yerine silecek çalıştırmak) ve yanlışlık (amaca ulaşmak için seçilen yolun yanlış olması, örneğin sollanan aracın hızını yanlış tahmin etmek). Aynı notlar, hata ile ihlal arasındaki sınırın keskin olmadığını, tek bir olayda ikisinin birlikte görülebileceğini de belirtir.

Aynı çalışmada ihlallerin yaşla azaldığı, hataların ise azalmadığı görüldü. Erkekler her yaşta daha çok ihlal bildirdi; kadınlar ise zararsız dalgınlıkları daha sık bildirdi. Pratik sonucu şu: hatayı azaltmak için beceri ve dikkat, ihlali azaltmak için tutum değişikliği ve denetim gerekir.

Sınavda bir davranış verilip hangi gruba girdiği soruluyor:

• “Lastik havasını kontrol etmeden yola çıkmak” ihmal olarak sorulmuştur.
• “Hatalı sollama” duruma göre üçüne de girebilir: dikkatsizlikten doğarsa ihmal, yanlış hız tahmininden doğarsa hata, sollama yasağı olan yerde bilerek yapılırsa ihlal. Bir sınav kâğıdında “hepsi” şıkkı işaretlenmiş.

İnsanlar neden alkollüyken araç kullanır

Kurs materyali nedenleri iki grupta toplar.

Kişilik özellikleri: Ben merkezcilik, saldırgan sürücülük, risk alma ve heyecan arama eğilimi, düşük öz-yeterlik, depresyon ya da antisosyal kişilik gibi sorunlar. Heyecan aramayla riskli sürüş arasındaki ilişki araştırmalarla destekleniyor. 40 çalışmayı inceleyen bir derlemede çalışmaların büyük çoğunluğu bu ilişkiyi buldu; alkollü araç kullanma da incelenen riskli davranışlar arasındaydı (Jonah, 1997).

Tutum, inanç ve çevre:

• Yakalanma olasılığını düşük görmek. Denetimle daha sık karşılaşan sürücülerin yeniden alkollü araç kullanma niyetinin daha düşük olduğu gösterildi (Journal of Safety Research, 2021).
• “Bana bir şey olmaz”, “çok içmedim” düşüncesi. İnsanlar kendi alkol düzeyini iyi tahmin edemiyor. Gençler, çok içenler ve daha sarhoş olanlar promillerini olduğundan düşük tahmin etmeye daha yatkın (Journal of Safety Research, 2025).
• Alkollüyken kendini kontrol edebileceğine inanmak. EGM’nin vurguladığı gibi alkol beceriyi düşürürken kendine güveni yersiz biçimde artırır.
• Alkolün etkisine dair yanlış beklentiler ve akran baskısı ya da sosyal normlar: Çevrede herkes içip araç kullanıyorsa bu davranış normal görünür.

Kurs materyaline göre bu etkenler tek başına değil, birbirleriyle etkileşerek kararı belirler. En güvenli yol kararı içmeye başlamadan önce vermektir: araç kullanılacaksa hiç içmemek, içilecekse taksi, toplu taşıma ya da içmeyen bir sürücü ayarlamak (EGM).

Sınavda dikkat

• İhlal, kasten ve bilerek güvenlik kurallarını uygulamamaktır; trafikte “sapkın davranış” olarak tanımlanır.
• Hata, planlanmadan ve istenmeden yapılan, genellikle yanlış karar ya da yetersiz gözlemden doğan yanlıştır.
• İhmal ve dalgınlık küçük dikkat kaymalarıdır; sinyal yerine silecek çalıştırmak buna örnektir.
• Lastik havasını kontrol etmeden yola çıkmak ihmal örneği olarak sorulmuştur.
• Yüksek içgörü ve farkındalık olumsuz sürücü davranışı değildir; sabırsızlık, öfke ve saldırganlık, ihmal ve dalgınlık olumsuz davranışlardır.
• “Bana bir şey olmaz” düşüncesi alkollüyken araç kullanmaya yol açan faktörlerden biridir.

Kurs materyalinden farklı olarak

• Kurs materyali dalgınlıkların kadınlarda ve yaşlılarda daha sık görüldüğünü söyler. Reason ve ark. (1990) kadınlar için bunu destekliyor; yaşlılarla ilgili kısmı bu çalışmada doğrulayamadık (çalışma yalnızca ihlallerin yaşla azaldığını, hataların azalmadığını bildiriyor).