Risk algısı, yorgunluk ve kişiliğin sürüşe etkisi

Aynı yolda, aynı araçla iki sürücü çok farklı riskler alabilir. Bu farkı büyük ölçüde riski nasıl algıladıkları, o anki bedensel durumları ve kişilikleri belirler.

Risk algısı

Kurs materyaline göre risk, davranışı belirleyen temel etkendir. Sürücü ne kadar risk alacağını kendisi seçer, ama bunu çoğu zaman bilinçli olarak tartmaz. Sürücüler genellikle sanki hiç risk yokmuş gibi davranır; bir risk fark ettiklerinde de onu küçük görmeye meyillidir. Tehlike anında başa çıkma becerilerini abartır, kendi hatalarını yol ve hava koşullarına, başkalarının hatalarını ise beceriksizliğe bağlarlar.

Riskli sürücülüğün başında üç davranış gelir: aşırı hız, trafik ihlalleri ve alkollü araç kullanma. Üçü bir araya geldiğinde kaza riski en yüksek noktasına çıkar. Hızın etkisi tek başına bile büyüktür: DSÖ’ye göre ortalama hızdaki her %1 artış ölümlü kaza riskini %4 artırır.

Yorgunluk ve uykusuzluk

EGM Trafik Başkanlığı’na göre sürücüler, yaşları ve fiziksel durumları ne olursa olsun, her 90–120 dakikada bir dikkat azalması yaşar. Uykusuzluk bu azalmayı artıran en önemli etkendir. Uykusuzken tepki zamanı uzar, dikkat düşer, bilgiyi işlemek yavaşlar ve karar verme bozulur (EGM; CDC).

Direksiyon başında yorgunluğun belirtileri (EGM):

• Gözlerde karıncalanma, ensede gerginlik, sırt ağrısı
• Esneme
• Başı dik tutmakta ve gözü bir noktaya odaklamakta güçlük
• Trafik işaretlerini atlamak ya da hatırlamamak

CDC bunlara sık göz kırpmayı, son birkaç kilometreyi hatırlamamayı, çıkışı kaçırmayı ve şeritten kaymayı ekler. Çok uykusuz bir sürücü kahve içse bile dört beş saniyelik mikro uykulara dalabilir (NHTSA).

Yorgunluğa bağlı kazalar en çok şu sürücüleri tehdit eder (EGM): dinlenmeden uzun süre araç kullananlar (özellikle ağır vasıta sürücüleri), sık gece yolculuğu yapanlar, uyku apnesi ya da narkolepsi gibi uyku bozukluğu olanlar, uyku getiren ilaç ya da alkol kullananlar ve vardiyalı çalışanlar. Bu tür kazalar en sık gece yarısı ile sabah 6 arasında ve öğleden sonra olur; sıklıkla araçta yalnız olan bir sürücünün frene basmadan, yüksek hızla yoldan çıkmasıyla sonuçlanır (NHTSA).

Yetişkinlerin uyku ihtiyacı 18–60 yaş için gecede 7 saat ve üstü, 61–64 yaş için 7–9 saattir (CDC). Radyo açmak, cam açmak ya da kahve gibi önlemler geçicidir. Tek gerçek çare yeterli uyku ve düzenli moladır.

Kişilik ve kazaya yatkınlık

• Heyecan arama: Heyecan arayan sürücüler daha hızlı gider, daha yakın takip eder ve alkollü araç kullanmaya daha yatkındır; 40 çalışmanın büyük çoğunluğunda bu ilişki bulundu (Jonah, 1997). 11 ülkede 5.000’den fazla kişiyle yapılan bir çalışmada heyecan arama ergenlik sonuna kadar yükseldi, 19 yaşında zirve yaptı; öz denetim ise ancak 23–26 yaş arasında olgunlaştı (Steinberg ve ark., 2018). Gençlerin risk grubu olmasının bir nedeni bu.
• Dürtüsel kişilik: Sonucunu düşünmeden, aklına estiği gibi davranmak. Güvenlik yerine hızı seçer, kızgın ve yarışmacı bir motivasyonla kullanır. Kurs materyali bu sürücüye “çılgın sürücü” der.
• Öfke ve saldırganlık: Günlük öfkeyi trafiğe taşımak. Kurs materyaline göre saldırgan sürüş başkalarının öfkesini de tetikler ve bulaşıcı hale gelir.
• A tipi kişilik: Sabırsızlık, sürekli zaman baskısı hissi, rekabet ve düşmanlık. Sık korna çalar, sık fren yapar, sürekli sollar. 11.965 kişilik bir Fransız kohortunda A tipi puanı yüksek olanların ciddi trafik kazası riski, düşük puanlılara göre 1,48 kat bulundu (Nabi ve ark., 2005).
• B tipi kişilik: Sakin, aceleye kapılmayan kişilik örüntüsü.

Yüksek ve düşük risk grubu

Kurs materyaline göre yüksek risk grubundaki sürücü dikkatsiz ve çok hızlı kullanır, tehlikeyi küçümser, yeteneğini abartır, hatayı hep karşı tarafta arar, savunmacı değildir, saldırgan ve yarışmacıdır. Düşük risk grubundaki sürücü sakin kullanır, nadiren sinirlenir ve neyin tehlikeli olduğuna dair yüksek içgörü ve farkındalığa sahiptir.

Kurs materyali alkollü sürücüyü ele veren işaretleri de sayar: çok hızlı ya da çok yavaş gitmek, şeridi tutturamamak, hızı ve virajı yanlış değerlendirmek, tünel görüşü, ışığa uyumun gecikmesi. En sık kaza türleri yoldan çıkma, karşı şeride geçme, arkadan çarpma, sollama sırasında çarpışma ve geçiş hakkını ihlal etmedir. TÜİK 2025 verisinde de yoldan çıkma, en çok ölüme yol açan ikinci kaza türüdür.

Sınavda dikkat

• Riskli sürücülüğün başında aşırı hız, trafik ihlalleri ve alkollü araç kullanma gelir; üçü birleşince risk en yükseğe çıkar.
• Sürücüler her 90–120 dakikada bir dikkat azalması yaşar; yorgunluk ve uykusuzluk bu süreyi kısaltır.
• Yetişkinin günlük uyku ihtiyacı yaklaşık 7–9 saattir.
• Heyecan arama ve yüksek risk alma özelliği gösteren, kaza riskini artıran grup gençlerdir.
• A tipi kişilik sabırsızlık, zaman baskısı ve rekabetle; B tipi kişilik sakinlikle tanımlanır.
• Yüksek içgörü ve farkındalık düşük risk grubunun özelliğidir, olumsuz sürücü davranışı değildir.

Kurs materyalinden farklı olarak

• Heyecan aramanın yaşı: Kurs materyali bu eğilimin özellikle 18–21 yaşta güçlü olduğunu söyler. Steinberg ve ark. (2018) zirveyi 19 yaşta buldu; aralık genel olarak tutarlı.
• Uyku ihtiyacı: Kurs materyali günde yaklaşık 7–9 saat der. CDC 18–60 yaş için “7 saat ve üstü”, 61–64 yaş için 7–9 saat öneriyor.
• Alınmayanlar: Kurs materyalindeki alkollü sürücü anketinin yüzdeleri (%55 “yemekten ya da toplantıdan dönüyordum”, %87 “kurallara uyacağım” vb.) kaynağı belirtilmediği için bu nota alınmadı.