Alkole tolerans (direnç): türleri, çapraz tolerans ve neden tehlikeli

Tolerans, düzenli içmeye devam eden birinde aynı miktarın giderek daha az etki yapması ya da aynı etki için daha fazla içmek gerekmesidir. SÜDGE sınavında en sık sorulan tanımlardan biridir ve yazılı sorularda da çıkar. “İçkiyi iyi kaldırıyorum” diye övünülen bu durum aslında bir uyarı işaretidir.

Tanım

Kurs materyali toleransı, aynı etkiyi sağlamak için alkol dozunun sürekli artırılması diye tanımlar. Örnek: her gün iki kadeh şarap içen biri bir süre sonra ilk zamanlardaki etkiyi hissetmez ve aynı etkiyi bulmak için miktarı artırma eğilimine girer.

NIAAA’nın tanımı da aynıdır: sürekli içmeden sonra sabit bir miktar daha az etki yapar ya da aynı etki için artan miktarlar gerekir. Kurs materyalindeki tarama sorusu şöyledir: “İstediğiniz etkiye ulaşmak için eskisine göre daha fazla alkol alma ihtiyacı duyuyor musunuz?” Bu soru DSM-5’teki 11 alkol kullanım bozukluğu ölçütünden biridir.

Neden bağımlılığın ilk işareti sayılır

Kişi az içerek başlar ve bağımlı olmayacağını düşünür. Zamanla aynı etkiyi yakalamak için miktarı artırır, zararlar da artar ve bir kısır döngü oluşur. Kurs materyaline göre tolerans gelişmesi, bağımlılığa giden yolun ilk işaretidir.

NIAAA da toleransın giderek daha fazla içmeyi kolaylaştırdığını, bunun da fiziksel bağımlılığa ve organ hasarına yol açabildiğini belirtir. Henüz içme geçmişinin başındayken “içkiyi iyi kaldırdığını” söyleyen genç biri, NIAAA’ya göre risk altındadır.

Toleransın türleri

Kurs materyali toleransı üç süreçle anlatır:

Tür	Ne olur
Davranışsal tolerans	Kişi alkolün etkisine rağmen günlük işlerini sürdürebilir.
Farmakokinetik (metabolik) tolerans	Karaciğerdeki bazı enzimler uyarılır, alkol vücuttan daha hızlı atılır.
Hücresel (işlevsel) tolerans	Sinir hücreleri uyum sağlar; kişi yüksek kan alkolünde bile ayakta ve uyanık kalabilir.

Davranışsal tolerans öğrenmeyle ilgilidir. NIAAA’ya göre bir işi alkollüyken tekrar tekrar yapmak, o işe karşı toleransı hızlandırır. Alkolün hep aynı ortamda içilmesi de toleransı o ortama bağlar.

Metabolik toleransın bir yan etkisi vardır: uyarılan enzimler bazı ilaçları da hızlı yıkar. NIAAA’ya göre bu, kan sulandırıcı ve şeker ilaçlarının etkisini azaltabilir; ağrı kesici parasetamolün yıkımı sırasında da karaciğere zarar veren maddeler oluşabilir.

Hücresel tolerans için kurs materyali, bazı kişilerin 250–600 mg/dl (2,5–6 promil) kan alkolünde uyanık kalabildiğini söyler. Merck kılavuzu da alkole alışık olmayanlarda 300–400 mg/dl düzeyinin çoğu zaman bilinç kaybı yaptığını, bazı kronik içicilerin ise bu düzeyde etkilenmemiş görünebildiğini belirtir.

Tolerans tek bir içme oturumunda bile gelişebilir. NIAAA buna akut tolerans der: kişi içmeye başladıktan bir süre sonra kendini daha az sarhoş hisseder, ama bazı becerilerdeki bozulma aynı hızla azalmaz. Bu his, daha fazla içmeye yol açabilir.

Çapraz tolerans

Alkole tolerans geliştiren kişi, benzer yatıştırıcı etkisi olan başka maddelere de dirençli hale gelir. Merck’e göre alkole toleranslı kişiler barbitüratlar, benzodiazepinler ve diğer sakinleştiricilere karşı da çapraz toleranslıdır. Kurs materyalindeki örnek: alkolü bırakan birinin uyuyabilmesi için gereken uyku ilacı dozu normalden yüksektir.

Tolerans ve trafik: ayık görünmek ayık olmak değildir

Tolerans bütün etkilere aynı hızda gelişmez. NIAAA’nın aktardığı bir çalışmada genç erkekler zihinsel görevlerde, araç kullanmaya benzeyen göz-el koordinasyonu görevlerine göre daha hızlı tolerans geliştirdi. Yani kişi kendini iyi hissetse de araç kullanma becerisi bozuk olabilir.

Ayrıca ortama bağlı tolerans yeni koşullara taşınmaz. Alışık olmadığı bir yolda ya da beklenmedik bir durumda sürücü bu toleransı bir anda yitirebilir. Yasal sınır kandaki alkol miktarına göre uygulanır; kişinin kendini ne kadar sarhoş hissettiğine bakılmaz.

Sınavda dikkat

• Aynı etkiyi sağlamak için alkol dozunun sürekli artırılmasına tolerans (direnç) denir.
• Kurs materyaline göre tolerans gelişmesi bağımlılığa giden yolun ilk işaretidir.
• Toleransın üç türü: davranışsal, farmakokinetik (metabolik) ve hücresel tolerans.
• Çapraz tolerans: alkole toleranslı kişi sakinleştirici ve uyku ilaçlarına da dirençlidir.
• Uzun süreli alkol kullanımında tolerans, fiziksel bağımlılık ve ruhsal bağımlılık birlikte görülür.
• Kurs materyaline göre hücresel toleransı olan bazı kişiler 250–600 mg/dl kan alkolünde uyanık kalabilir.

Kurs materyalinden farklı olarak

• “30 katına kadar”: Kurs materyali, düzenli içmeyle karaciğerin alkol işleme hızının 30 katına kadar çıkabildiğini söyler. Taranan güncel kaynaklarda böyle bir sayı bulunamadı; NIAAA ve Merck yalnızca enzimlerin uyarılmasıyla yıkımın hızlandığını belirtir. Sınavda sorulursa kurs bilgisi olarak bil.
• Birimler: Kurs materyalindeki mg/dl değerleri promil değildir. 100 mg/dl = 1 promil; 250–600 mg/dl = 2,5–6 promil.