Alkol bağımlılığı ve kötüye kullanım: ölçütler, evreler ve seyir

Kurs materyali uzun süreli ve sorunlu alkol kullanımını iki ayrı tanı altında anlatır: alkol bağımlılığı ve alkol kötüye kullanımı. Bu ayrım 1994 tarihli DSM-IV sınıflandırmasından gelir; bugün kullanılan sistemler farklıdır. Sınav kurs materyalinden sorulduğu için ikisini de özetliyoruz.

Bağımlılıkta ne görülür

Kurs materyaline göre uzun süreli kullanımın sonunda üç şey gelişir: tolerans (direnç), fiziksel bağımlılık ve ruhsal bağımlılık. Bağımlılığın belirtileri şöyle sayılır:

• Alkolü sağlamak, içmek ya da etkisinden kurtulmak için çok zaman harcamak
• Alkol yüzünden sosyal, mesleki ve kişisel etkinlikleri azaltmak ya da tamamen bırakmak
• Planlanandan daha uzun süre ve daha yüksek miktarda içmek
• Bedensel ya da ruhsal sorunlara rağmen içmeyi sürdürmek
• Tekrarlayan başarısız bırakma girişimleri ve yoksunluk belirtileri

Fiziksel ve ruhsal bağımlılık

Fiziksel bağımlılıkta beden alkole uyum sağlamıştır; alkol alınmayınca bu uyum bozulur ve yoksunluk başlar. Ruhsal bağımlılık, rahatlamak ya da haz almak için alkole düşkün olmaktır.

Kurs materyaline göre ikisi çoğu zaman birlikte görülür. Fiziksel bağımlılık tedaviyle kısa sürede giderilir; asıl uzun süren ruhsal bağımlılığın tedavisidir.

Kötüye kullanım: kurs materyalindeki tanım

Alkol kötüye kullanımı, ciddi zararlarına rağmen tekrarlayan kullanımdır. Tanı için 12 aylık dönemde aşağıdakilerden en az birinin görülmesi ve önemli bir bozulma ya da sıkıntıya yol açması gerekir:

1. İçme yüzünden iş, okul ya da evdeki temel sorumlulukları yerine getirememek
2. Fiziksel olarak tehlikeli durumlarda tekrar tekrar içmek (alkollüyken araç ya da makine kullanmak gibi)
3. İçmeyle ilgili tekrarlayan yasal sorunlar
4. Alkolün yol açtığı ya da artırdığı ilişki sorunlarına, kavgalara rağmen içmeyi sürdürmek

Kötüye kullanımda tolerans ve yoksunluk görülmez; tanı daha çok alkole yeni başlayanlara konur.

Dereceler ve oluşum basamakları

Bağımlılık hafif, orta ve şiddetli olarak derecelendirilir.

Kurs materyali bağımlılığın oluşumunu sekiz basamakla anlatır:

1. Hazırlık: alkol kullanabileceğine dair fikrin oluşması
2. İlk kullanım: merak ve korkunun hâkim olduğu evre
3. Kullanmayı sürdürme: “Ben bağımlı olmam”, “kontrol edebilirim”, “bu son” düşünceleri
4. İlerleme: sık ve yoğun kullanım, sorunların başlaması
5. Bırakma: kurtulmak ister; zorlamak başarısızlık getirir, destek gerekir
6. Tekrar kullanmayı düşünme: bu evrede müdahale geri dönüşü önleyebilir
7. Tekrar kullanım: “bir kereden bir şey olmaz” düşüncesi
8. Tekrar başlama: bağımlılığın tüm belirtileri geri gelir

Bırakma da bu listededir; “ilk kullanım, ilerleme, bırakma” sorulursa cevap “hepsi”dir.

Seyir: bağımlılık tedavi edilebilir bir hastalıktır

Çoğu kişi kontrol edebileceği inancıyla başlar ve bağımlı olduğunu çoğunlukla fark etmez. Risk kişinin bedensel ve ruhsal yapısına göre değişir.

Kurs materyali bağımlılığı şeker hastalığına benzetir: “düzelir ama iyileşmez”, yeniden içilince hızla eski haline döner. NIAAA da alkol kullanım bozukluğunu bir beyin hastalığı sayar; tedaviyle (terapi, destek grupları, ilaç) birçok kişinin iyileştiğini, geri dönüşlerin ise sık olduğunu belirtir. Kısacası bağımlılığın tedavisi vardır.

Yardım almak için Yeşilay’ın 115 YEDAM danışma hattı ücretsizdir; kişinin kendisi ya da yakınları arayabilir.

Güncel sınıflandırma

	Kurs materyali (DSM-IV)	DSM-5 (2013)	ICD-11 (DSÖ)
Tanı adı	Bağımlılık ve kötüye kullanım ayrı	Tek tanı: alkol kullanım bozukluğu	Alkol bağımlılığı; zararlı alkol kullanımı örüntüsü
Eşik	Kötüye kullanım: 4 ölçütten en az 1; bağımlılık: 7 ölçütten en az 3	11 ölçütten en az 2	Bağımlılık: 3 temel özellikten en az 2
Süre	12 ay	12 ay	Genellikle 12 ay; günlük ya da neredeyse günlük içmede 3 ay

DSM-5’te şiddet ölçüt sayısına göre belirlenir: 2–3 ölçüt hafif, 4–5 orta, 6 ve üzeri şiddetli. Yasal sorunlar ölçütü çıkarılmış, içme isteği (aşerme) ölçütü eklenmiştir.

ICD-11’deki üç temel özellik: kontrolün bozulması, alkolün diğer ilgi ve sorumluluklardan öncelikli hale gelmesi ve tolerans ya da yoksunluk gibi bedensel belirtiler. Zararlı kullanım örüntüsü, kişinin ya da başkalarının sağlığına zarar veren kullanımdır (aralıklı içmede 12 ay, sürekli içmede 1 ay).

DSÖ’ye göre 2019’da dünyada yaklaşık 400 milyon kişide alkol kullanım bozukluğu vardı; bunların 209 milyonunda alkol bağımlılığı vardı.

Sınavda dikkat

• Uzun süreli alkol kullanımında tolerans, fiziksel bağımlılık ve ruhsal bağımlılığın hepsi görülür.
• Alkolü sağlamak ve içmek için çok zaman harcamak, etkinlikleri bırakmak ve planlanandan fazla içmek bağımlılık belirtisidir.
• 12 ay içinde ortaya çıkan, en az bir ölçütle kendini gösteren ve önemli bozulmaya yol açan uygunsuz kullanım “alkol kötüye kullanımı”dır.
• Bağımlıların çoğu kontrol edebileceği inancıyla başlar ve bağımlı olduğunu fark etmez; “bağımlılığın tedavisi yoktur” ifadesi yanlıştır.
• Hazırlık, ilk kullanım, sürdürme, ilerleme, bırakma, tekrar kullanmayı düşünme, tekrar kullanım ve tekrar başlama bağımlılığın oluşum basamaklarıdır.
• Kurs materyaline göre fiziksel bağımlılık kısa sürede tedavi edilir; asıl sorun ruhsal bağımlılıktır.

Kurs materyalinden farklı olarak

• Kötüye kullanım ve bağımlılık ayrımı: DSM-IV’e aittir. DSM-5 bu ikisini “alkol kullanım bozukluğu” adıyla birleştirdi. ICD-11 “alkol bağımlılığı” ve “zararlı alkol kullanımı örüntüsü” adlarını kullanır.
• Yasal sorunlar ölçütü: DSM-5’te artık yok.
• “Düzelir ama iyileşmez”: Güncel kaynaklar bağımlılığı geri dönüşleri sık görülen ama tedavi edilebilen bir hastalık olarak anlatır ve birçok kişinin iyileştiğini vurgular.
• Oluşum basamakları: Bu sekiz basamaklı model kurs materyaline özgüdür; güncel tanı sistemlerinde karşılığı yoktur ve bir kaynakla doğrulanamadı.