Alkol zehirlenmesi: nedenleri, belirtileri ve ne yapılmalı

Alkol zehirlenmesi, kısa sürede vücudun baş edebileceğinden fazla alkol alınmasıyla ortaya çıkar. Çoğu zaman kalıcı iz bırakmadan geçer ama ağır vakalarda bilinç kaybı, solunumun durması ve ölüm görülebilir. Belirtiler ağırsa beklemeden 112’yi ara.

İçkilerdeki alkol oranları

İçki olarak tüketilen alkol etil alkoldür ve içkiden içkiye oranı çok değişir. Sağlık Bakanlığı’nın zehirlenme rehberindeki yaklaşık değerler (hacimce):

• Bira: %4–6
• Şarap: %10–20
• Viski: %40–45
• Rakı: %40–45 (rakının coğrafi işaret tanımına göre en az %40)

Kolonya (%40–60) ve dezenfektan çözeltiler (%70) de etanol içerir, özellikle çocuklarda zehirlenme nedeni olabilir.

Zehirlenmeye yol açan etkenler

• Kısa sürede çok içmek: Erkekte beş, kadında dört standart içkiyi kısa sürede aşmak “aşırı içme” sayılır.
• Aç karnına içmek: Dolu mide emilimi yavaşlatır; aç karnına kan alkolü daha hızlı yükselir.
• Çocuklar ve gençler: Belirtiler yetişkinlerden önce başlar; az miktar bile tehlikeli olabilir.
• Düşük kilo ve kadın olmak: Aynı içki daha yüksek kan alkolü verir.
• Sakinleştirici ilaçlarla birlikte içmek: Solunum baskılanması riskini artırır.

Belirtiler

Kan alkolü yükseldikçe sarhoşluk, bulantı-kusma, denge kaybı, konuşma bozukluğu, unutkanlık, çift görme ve vücut ısısının düşmesi görülür (promile göre ayrıntı için promil etki tablosu notuna bak). Acil yardım gerektiren işaretler:

• Zihin karışıklığı, uyandırılamama ya da bilinç kaybı
• Kusma, nöbet geçirme
• Yavaş solunum (dakikada 8’den az) ya da düzensiz solunum (nefesler arası 10 saniyeden uzun)
• Yavaş nabız, soğuk ve nemli cilt, morarma ya da solukluk
• Öğürme refleksinin kaybolması

Kan şekeri ve vücut ısısı neden düşer

Alkol, karaciğerin kana şeker vermesini engeller ve kan şekeri düşebilir (hipoglisemi). Bu risk özellikle çocuklarda yüksektir; az miktar alkol bile tehlikeli düşüşe, nöbete ve komaya yol açabilir. Hastanede gerekirse damar yoluyla şekerli sıvı verilir.

Alkol deri damarlarını genişletir; kişi ısındığını sanırken vücut ısı kaybeder. Kan şekeri düşükse vücut ısı üretemez. Soğuk ortamda ve bilinç kaybında hipotermi (vücut ısısının tehlikeli düşmesi) riski artar.

Ne yapmalı, ne yapmamalı

• Bilinç kaybı ya da yukarıdaki acil işaretlerden biri varsa hemen 112’yi ara. Zehirlenme konusunda bilgi için Ulusal Zehir Danışma Merkezi 114’tür.
• Kişiyi yalnız bırakma. Kusuyorsa öne eğilmesini sağla; bilinci kapalıysa yan yatır ki kusmuk soluk yoluna kaçmasın. Üstünü örtebilirsin.
• “Uyuyunca geçer” diye düşünme: içmeyi bıraktıktan sonra da kan alkolü yükselmeye devam edebilir.
• Kahve, soğuk duş ya da yürütmek zehirlenmeyi geçirmez, durumu kötüleştirebilir.
• Sağlık ekibine ne ve ne kadar içildiğini, başka ilaç ya da madde alınıp alınmadığını söyle.

Tanı nasıl konur

Alkol nefeste, kanda ve idrarda saptanabilir; belirleyici olan doktorun ölçtüğü kan alkol düzeyidir. Nefesteki koku ipucu verir ama tek başına yetmez: kafa travması, düşük kan şekeri ya da başka bir zehirlenme de sarhoşluğa benzer tablo yapabildiği için bunlar ayrıca araştırılır.

Sahte içki ve metanol

Kaçak üretilen içki, kolonya ve ispirto metil alkol (metanol) içerebilir. Metanol küçük miktarda bile zehirlidir; yetişkinde öldürücü miktar 30 ml kadar düşük olabilir.

• İlk saatlerde normal sarhoşluk gibi görünür.
• Ardından belirtisiz bir dönem gelir (rehbere göre 3–30 saat); bu yüzden kişi kendini iyi sanabilir.
• Sonra baş ağrısı, kusma, karın ağrısı ve görme bozuklukları (bulanık ya da çift görme, kar yağıyormuş gibi görme) başlar; kalıcı körlük, koma ve ölüm görülebilir.

Akşamdan kalmalık geçmiyorsa ya da görme bozulduysa vakit kaybetmeden acile başvur. Erken tedavi hayat kurtarır.

Sınavda dikkat

• Kurs materyaline göre zehirlenmeye yol açan en önemli 3 etken: aç karnına içmek, 15 yaş altı çocukların alkol alması, kısa sürede yoğun alım. “Soğuk havada içmek” ve “tok karnına içmek” bu listede yoktur.
• Normal şartlarda yetişkin vücudu bir standart içkiyi yaklaşık bir saatte uzaklaştırır.
• Vücut ısısının düşmesi, unutkanlık ve konuşma bozukluğu zehirlenme belirtisidir; “daha dikkatli davranmak” değildir.
• Orta doz alkol bile, özellikle çocuklarda ve aç karnına içenlerde kan şekerini düşürebilir.
• Zehirlenme nefesteki koku, alkolmetre, kan ve idrar testleriyle tanınır.

Kurs materyalinden farklı olarak

• Birim: Kurs materyali belirtileri “mg%” ile verir (örneğin “%50 mg”). Bu, 100 ml kandaki mg demektir: 50 mg% = 0,5 promil, 400 mg% = 4 promil.
• İçki oranları: Kurs materyali bira %2–6, şarap %10–12, rakı %45–50 der. Sağlık Bakanlığı rehberi bira %4–6, şarap %10–20, rakı %40–45 verir.
• Doğrulanamayanlar: “15 yaş altı” yaş sınırı ve “1 saatte %50’lik alkolden 600 g” örneği güncel kaynaklarda bulunamadı; sınavda geçtiği için yalnızca kurs materyalindeki ifade olarak verildi. Güncel kaynaklar genel olarak çocukları ve gençleri risk grubu sayar.
• Soğuk hava: Kurs materyalinin listesinde yok, ama güncel kaynaklara göre soğuk ortam alkole bağlı hipotermi riskini artırır.
• “Yasalara göre sarhoş”: Kurs materyalindeki mg% aralıklarına bağlanan yasal sarhoşluk tanımları güncel mevzuatta doğrulanamadı ve alınmadı.