Alkol vücutta nasıl işlenir: emilim, dağılım ve atılım

İçtiğin alkol önce kana geçer, sonra kanla bütün vücuda yayılır ve büyük kısmı karaciğerde parçalanarak vücuttan uzaklaştırılır. Bu yolculuğu bilmek, promil hesaplarını ve “neden kahve işe yaramaz” sorusunu anlamanın temeli. SÜDGE sınavında da en sık sorulan konulardan biri.

Alkol nedir: etil alkol ve diğerleri

“Alkol” aslında bir madde ailesinin adı. İçki olarak tüketilen ve yasal içkilerde bulunan tür **etil alkol (etanol)**dür. Ailenin başka üyeleri de var: metil alkol (metanol) ispirtoda, kaçak üretilen içki ve kolonyada bulunabilir ve küçük miktarda bile zehirlidir. İzopropil alkol gibi türler ise dezenfektan ve sanayi ürünlerinde kullanılır, içilmez.

Etanol, merkezi sinir sistemini baskılayan (depresan) bir maddedir. Az miktarda gevşeme ve rahatlama hissi verir. Doz arttıkça sırasıyla sakinleşme, uyku hali, bilinç kaybı, koma ve ölüm gelebilir.

Emilim: alkol kana nasıl geçer

Alkol küçük bir molekül olduğu için zarlardan kendiliğinden (pasif difüzyonla) geçer. Bir kısmı mideden emilir ama asıl emilim ince bağırsakta, mideden çok daha hızlı olur. Bu yüzden midenin ne kadar çabuk boşaldığı emilim hızını belirler.

• Aç karnına içildiğinde kandaki alkol yaklaşık 30–90 dakikada en yüksek düzeyine ulaşır.
• Yemek, özellikle dolu bir mide, mide boşalmasını geciktirir ve emilimi yavaşlatır.
• Gazlı içecekler emilimi hızlandırabilir.

Dağılım: alkol vücuda nasıl yayılır

Kana geçen alkol, dokulara içerdikleri su oranında yayılır ve kısa sürede beyin dahil bütün organlara ulaşır. Plasentayı da geçer; hamilelikte bebeğin kanındaki alkol de birkaç saat içinde annenin düzeyine yaklaşır.

Kadınlarda alkolün dağıldığı hacim (vücut suyu) genellikle daha küçüktür. Bu yüzden kilo başına aynı miktarı içen bir kadının kan alkolü, erkeğe göre daha yüksek çıkar.

Yıkım ve atılım: alkol vücuttan nasıl çıkar

Alınan alkolün %90’dan fazlası vücutta kimyasal olarak yıkılır ve bunun büyük çoğunluğu karaciğerde olur. Yıkımı başlatan ana enzim alkol dehidrogenaz (ADH):

1. ADH, etanolü asetaldehite çevirir (zehirli bir ara ürün).
2. Aldehit dehidrogenaz (ALDH), asetaldehiti asetata çevirir.
3. Asetat karaciğerden çıkar ve diğer dokularda kullanılır.

Midede de ADH vardır ve alkolün bir kısmı daha kana geçmeden midede yıkılır. Bu mide payı küçüktür; asıl iş karaciğerdedir.

Geri kalan küçük bir kısım (%10’un altında) hiç değişmeden nefes, idrar ve terle atılır. Nefesle atılan bu alkol sayesinde alkolmetre (nefes ölçer) kandaki alkol hakkında bilgi verebilir.

Atılım hızı: zamanı kısaltmanın yolu yok

Ortalama bir yetişkin saatte yaklaşık 7 gram alkolü uzaklaştırır; bu kabaca saatte bir standart içki demektir. Kişiler arasında bu hız birkaç kat değişebilir. Karaciğer belirli bir hızın üstüne çıkamadığı için kahve, soğuk duş ya da yürüyüş kandaki alkolü azaltmaz. Alkolü vücuttan atan tek şey zamandır.

Kan alkolünü belirleyen etkenler

Aynı miktarı içen iki kişinin kan alkolü farklı çıkabilir. Başlıca etkenler:

• İçilen alkolün miktarı ve içme hızı
• Açlık/tokluk
• Vücut ağırlığı ve yağ-kas oranı
• Cinsiyet
• Yaş (çok gençlerde ve ileri yaşta yıkım daha yavaş olabilir)
• Genetik farklar (ADH ve ALDH enzimlerinin çeşitleri toplumlar arasında farklı sıklıkta görülür; kurs materyali bunu “ırk” diye anar)
• Birlikte kullanılan ilaçlar ve vücudun genel durumu

Sınavda dikkat

• Yasal içkilerde bulunan alkol türü etil alkoldür; kaçak içkide metil alkol bulunabilir.
• Alkol kanda en yüksek düzeye 30–90 dakikada ulaşır.
• Alkolün büyük çoğunluğu karaciğerde, alkol dehidrogenaz enzimiyle yıkılır.
• Kurs materyalindeki oranlar: %10–15 mide, %80–85 karaciğer, %5 akciğer (ilk ikisinin toplamı “%95 mide ve karaciğer”).
• Alkolmetre, alkolün bir kısmı akciğerlerden değişmeden atıldığı için kullanılabilir.
• Miktar, cinsiyet, vücut ağırlığı ve açlık/tokluk hepsi kan alkolünü etkiler.

Kurs materyalinden farklı olarak

• Yıkım oranları: Kurs materyali %10–15 mide, %80–85 karaciğer der. Güncel kaynaklar yıkımın %90’dan fazlasının ağırlıkla karaciğerde olduğunu söyler; midedeki payı küçük kabul eder ama net bir oran vermez.
• Değişmeden atılan kısım: Kurs materyali bunu yalnızca akciğerlere bağlar (%5). Güncel kaynaklarda bu kısım nefes, idrar ve terin toplamıdır ve kaynağa göre %10’un altında, yaklaşık %5–10 olarak verilir. Sınavda kurs materyalindeki “%5 akciğer” cevabı beklenir.